Diagnoza innowacyjności wśród przedsiębiorstw, uczelni, B+R, instytucji otoczenia biznesu i JST

Diagnoza poziomu innowacyjności wśród przedsiębiorstw, uczelni, ośrodków badawczo-rozwojowych, instytucji otoczenia biznesu (IOB) i jednostek samorządu terytorialnego (JST) jest drugim corocznym raportem będącym rezultatem badań służących diagnozie innowacyjności wśród przedsiębiorstw i innych podmiotów w województwie podkarpackim realizowanym w ramach systematycznego monitoringu i ewaluacji Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Podkarpackiego.

Przeprowadzone badanie dotyczyło analizy poziomu innowacyjności i potencjału innowacyjnego wśród przedsiębiorstw, polityki wspierania innowacyjności, w tym znaczenie środków z funduszy Unii Europejskiej oraz analizę instrumentów wspierających działalność innowacyjną przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwa są podstawowym elementem systemu innowacyjnego, dlatego największy nacisk został położony na analizę działań innowacyjnych w grupie przedsiębiorstw. Uzupełnieniem badania wśród przedsiębiorstw jest badanie w grupie uczelni, ośrodków badawczo-rozwojowych, instytucji otoczenia biznesu i jednostek samorządu terytorialnego będących również uczestnikami podkarpackiego systemu innowacji.

Najważniejsze ustalenia

• W prawie 31% przebadanych podmiotów w okresie 12 miesięcy poprzedzających badanie wprowadzono innowacje. W najmniejszym stopniu innowacyjne są firmy mikro, zatrudniające od 1 do 9 pracowników. 23,1% spośród nich wskazała, że w ostatnich 12 miesiącach wprowadziła innowacje. Znacznie więcej było innowatorów wśród przedsiębiorstw małych – 36,3% oraz średnich – 49,3% w woj. podkarpackim. Nieco mniej w przypadku dużych firm – 43%.
• Na innowacyjność silnie wpływała dynamika rozwoju firmy. Firmy, które mogły poszczycić się szybszym wzrostem najczęściej wprowadzały innowacje. Atut szybkiego wzrostu do zwiększenia innowacyjności wykorzystało w ostatnim roku 69,2% przedsiębiorstw.
• Największy odsetek ankietowanych – 15,3% – wprowadził innowację procesową. Najczęściej wprowadzanymi w województwie innowacjami były nowe lub istotnie ulepszone metody produkcji, dystrybucji lub wspierania działalności w zakresie wyrobów lub usług, a więc innowacje procesowe. Nieco mniejszy odsetek badanych firm wprowadził innowację produktową – 11,5%. Wśród wprowadzonych innowacji dominowały te, będące nowością jedynie dla firmy (58,1%). Zaledwie ok. 6% badanych firm wprowadziło innowację organizacyjną i marketingową – ok. 6%.
• Prognoza dla najbliższego roku jest na zbliżonym poziomie w stosunku do roku ubiegłego. W najbliższych 12 miesiącach wprowadzić innowacje planuje 32,8% przedsiębiorców. Co ważne innowacje w najbliższych 12 miesiącach planują wprowadzić firmy, które zrobiły to w okresie 12 ubiegłych miesięcy. Oznacza to zarazem przekonanie do efektów działalności innowacyjnej, jak i prognozuje utrzymanie dotychczasowego odsetka innowacyjnych podmiotów.
• Głównymi motywami wdrażania przez podkarpackich przedsiębiorców innowacji były utrzymanie lub poprawa pozycji na rynku oraz poprawa jakości produktów lub usług. Równie ważnym motywem było „wymuszenie” innowacji przez potrzeby klientów. Pozytywnym zjawiskiem jest, że zdecydowana większość dzięki wdrożeniu innowacji osiągnęła zakładane cele. Najczęściej związek pomiędzy motywami i efektami wprowadzenia innowacji wskazywały firmy od dobrej i poprawiającej się sytuacji gospodarczej, w znacznej mierze przypisując swój sukces wdrażaniu nowych rozwiązań.
• Najważniejszą wewnętrzną przeszkodą we wdrażaniu nowych lub technologicznie zmienionych rozwiązań w firmie był brak lub niewystarczające środki na wdrożenie innowacji. Ich ograniczoność wpływa na znacznie mniejsze możliwości i potencjał do wprowadzenia innowacji. Równie istotną barierą wprowadzania innowacji jest niewystarczające wyposażenie techniczne. W zewnętrznych przyczynach utrudniających wprowadzenie innowacji, a więc tych dotyczących otoczenia przedsiębiorstw, nie rysuje się już tak klarowny podział na czynniki główne i poboczne, choć również można wyróżnić najważniejsze problemy. Tutaj wskazuje się na ograniczony wpływ sektora przedsiębiorstw na pobudzanie innowacyjności, przypisując duże znaczenie polityce państwa, samorządu terytorialnego oraz instytucjom okołobiznesowym.
• Mikroprzedsiębiorstwa finansują działalność innowacyjną głównie w oparciu o środki własne. Firmy usługowe częściej korzystały z tej formy finansowania niż przemysłowe. Ponieważ sama dostępność finansowania była podawana jako główna bariera ograniczająca wdrażanie innowacji, a kapitał, jakim dysponują mikroprzedsiębiorstw, jest relatywnie mały, jest to jedną z przyczyn niskiej innowacyjności tego sektora.
• Zewnętrzne źródła finansowania innowacyjnych rozwiązań to przede wszystkim kredyty i pożyczki. Kolejne miejsce zajmują środki uzyskane z funduszy UE i leasing. Pozostałe, zewnętrzne źródła finansowania odgrywają w tworzeniu i wdrażaniu innowacji przez przedsiębiorstwa znacznie mniejszą rolę.
• Przedsiębiorstwa charakteryzuje znaczny zakres współpracy w zakresie działalności innowacyjnej z innymi podmiotami. Wskazania przedsiębiorstw związane z utrzymywaniem kooperacji z innymi podmiotami obejmują głównie klientów, kooperantów (dostawców i odbiorców). Uzyskane wyniki są zbieżne z ogólnymi tendencjami współpracy przedsiębiorstw w Polsce.
• Bariery podejmowania współpracy w zakresie działalności innowacyjnej w opinii badanych przedsiębiorców są efektem głownie trudności finansowych i uregulowań prawnych. Ważną przyczyną jest także brak woli współpracy oraz brak lub niska jakość ofert współpracy.
• Przedsiębiorcy za najważniejszy instrument wsparcia zwiększającego zakres współpracy z innymi podmiotami uważają programy wspierające rozwój technologiczny na poziomie regionu. Niska ocena współpracy przedsiębiorstw z jednostkami B+R jest skorelowana z brakiem oczekiwań w stosunku do nich, co w efekcie skutkuje niewielkim zainteresowaniem tego typu podmiotami jako potencjalnymi partnerami wspólnych innowacyjnych przedsięwzięć.
• Firmy w sposób umiarkowany stosują doradcze i badawcze instrumenty wspierania działalności innowacyjnej. Najczęściej wykorzystują pomoc w formie zlecania ekspertyz naukowych oraz korzystają z prognoz zewnętrznych instytucji.
• Pięć z dziewięciu instrumentów finansowych wspierających działalność innowacyjną jest znane i wykorzystywane przez ponad połowę badanych – w największym stopniu wsparcie aniołów biznesu i bony innowacyjne. W najmniejszym stopniu wykorzystywane są kredyty, pożyczki i gwarancje bankowe, które są jednocześnie najmniej znane wśród przedsiębiorców.
• Badane przedsiębiorstwa w większości znają i wykorzystują możliwości informacyjnego wsparcia, które może być pomocne w procesach innowacyjnych. Spośród tych, które znają takie instrumenty, ponad połowa przyznaje, że z nich korzysta. Wykorzystywanie ofert pomocy dotyczyło najczęściej informacji o krajowych i międzynarodowych programach badawczych oraz o unijnych programach wspierana innowacyjności. Najmniej firm korzysta ze wsparcia w zakresie norm i standardów oraz nowych technologii.
• Większość badanych przedsiębiorstw zna wszystkie wymienione formy pomocy w zakresie szkoleniowych instrumentów wspierających działalność innowacyjną. Niestety przedsiębiorcy pomimo posiadania wiedzy nt. temat, nie zawsze uczestniczą w tego typu szkoleniach. Najczęściej dotyczy to szkoleń związanych z umiejętnościami korzystania z unijnych programów wspierania innowacyjności. Natomiast najczęściej wykorzystywanym instrumentem są szkolenia w zakresie ochrony własności intelektualnej.
• W badanych przedsiębiorstwach organizacyjne instrumenty wsparcia procesów innowacyjnych są stosunkowo dobrze znane. Wszystkie z wymienionych instrumentów są znane przynajmniej połowie badanych firm. Natomiast średnio 3% badanych firm zna taką formę pomocy lecz jej nie wykorzystuje. Przedsiębiorcy w swojej działalności są najczęściej zainteresowani pośrednictwem w komercjalizacji technologii.
• Innowacja dla badanych przedsiębiorstw oznacza przede wszystkim koszty. Jej pozytywne rezultaty oddalone są w czasie, choć mają znaczenie dla kondycji ekonomicznej przedsiębiorstwa. Tym samym, na innowację pozwolić mogą sobie przede wszystkim podmioty większe, o co najmniej stabilnej sytuacji rynkowej.
• Finansowanie innowacji ze środków własnych i głównie kredytów oraz pożyczek (w konsekwencji ponoszenie pełnych obciążeń procesu wdrażania innowacji) poważnie wpływa na postrzeganie innowacji jako swoistej „fanaberii”.
• Co ciekawe, podmioty, które wdrożyły innowację w ciągu ostatnich 12 miesięcy, jako główne czynniki mające znaczenie dla podjętych decyzji, wskazywały przede wszystkim własną sytuację ekonomiczną (wewnętrzna ocena przedsiębiorstwa), w dalszej kolejności ocena otoczenia i wreszcie wiedza na temat wsparcia innowacji.
• W przypadku podmiotów, które deklarowały, że w najbliższych 12 miesięcy będą wdrażać innowacje, kolejność ta uległa zmianie – przede wszystkim liczy się wiedza na temat wsparcia innowacji, dalej ocena stabilności otoczenia i wreszcie własnej sytuacji ekonomicznej.
• Innowacja jest więc swoistym mechanizmem samonapędzającym się. W momencie pierwszego wdrożenia wymaga dużych nakładów i wiąże się ze sporym ryzykiem (głównie zachwiania stabilności ekonomicznej przedsiębiorstwa), przynosi jednak wymierne rezultaty. W związku z tym, przedsiębiorstwa, wyposażone w doświadczenia, poszukują wsparcia własnych działań w wdrożeniach innowacji.
• Innowacja może więc być traktowana jako mechanizm wzmacniania własnej pozycji rynkowej i dystansowania się od konkurencji – mechanizm dostępny dla podmiotów większych i o stabilniejszej sytuacji ekonomicznej, który w perspektywie czasu prowadzi do spotęgowania tych cech i dalszego dystansowania się i budowania przewagi konkurencyjnej.